Από τη γνώση στην αυτοπροβολή, από την κριτική σκέψη στα likes και από την παιδεία στην οικονομία της προσοχής. Μια κοινωνία που κινδυνεύει να παράγει περισσότερους διάσημους παρά σκεπτόμενους ανθρώπους.
Καλημέρα σας, αγαπητοί αναγνώστες!
Κάποτε ρωτούσαν τα παιδιά τι θα γίνουν όταν μεγαλώσουν και απαντούσαν: γιατροί, δάσκαλοι, επιστήμονες. Σήμερα ρωτήστε τα και μπορεί να σας πουν influencers! Γιατί να κουραστείς να αλλάξεις τον κόσμο, όταν μπορείς να βγάλεις μια selfie μαζί του; Γιατί να διαβάσεις ένα βιβλίο, όταν μπορείς να συνοψίσεις ολόκληρο τον πολιτισμό σε ένα βίντεο δεκαπέντε δευτερολέπτων;
Καλώς ήρθατε στην εποχή όπου η αμορφωσιά φοράει φίλτρο ομορφιάς, η ανοησία αποκτά εκατομμύρια ακολούθους και η αυτοπροβολή αναγνωρίζεται ως επαγγελματικό προσόν!
Μη βιαστείτε, όμως, να κατηγορήσετε τα παιδιά. Δεν γεννήθηκαν ζητώντας χορηγούς. Μια κοινωνία τούς έμαθε να ονειρεύονται τη διασημότητα πριν ακόμη μάθουν να ξεχωρίζουν τη γνώση από την ανοησία.
Κι ένα εκπαιδευτικό σύστημα που συχνά αδυνατεί να καλλιεργήσει την κριτική σκέψη παρακολουθεί αμήχανο, σαν καθηγητής που μπήκε στην τάξη και ανακάλυψε ότι οι μαθητές του έχουν ήδη αποφοιτήσει από το Πανεπιστήμιο του TikTok. Με άριστα στην αυτοπροβολή, ειδίκευση στη χειραγώγηση και διδακτορικό στο τίποτα!
Ο Σωκράτης έλεγε: «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα». Ένα ξέρω, ότι δεν ξέρω τίποτα. Το έλεγε για να ξεκινήσει η αναζήτηση της γνώσης. Σήμερα, κάποιοι δεν ξέρουν τίποτα, αλλά έχουν ήδη ανοίξει κανάλι, πουλούν συμβουλές ζωής και εξηγούν στους υπόλοιπους πώς να πετύχουν!
Ο Σωκράτης έπινε κώνειο. Ο σύγχρονος σοφός πίνει πρωτεϊνούχο smoothie μπροστά στην κάμερα και χρεώνει την αυτογνωσία με το λεπτό!
Ο INFLUENCER ΤΗΣ ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΑΣ
Η εφηβεία είναι η ηλικία κατά την οποία ο άνθρωπος αναζητά ταυτότητα, αποδοχή και πρότυπα. Και η αγορά βρήκε τον τρόπο να μετατρέψει αυτές τις ανθρώπινες ανάγκες σε χρυσωρυχείο.
Τέλεια σώματα, τέλεια σπίτια, τέλεια ταξίδια, τέλειες σχέσεις. Όλοι ευτυχισμένοι, όλοι επιτυχημένοι, όλοι πλούσιοι — και όλοι πρόθυμοι να σου πουλήσουν το προϊόν που θα σε κάνει επιτέλους σαν κι αυτούς!
Η επιστημονική έρευνα έχει αναδείξει τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική σύγκριση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν αρκετοί νέοι ως προς την εικόνα και την αυτοεκτίμησή τους. Ο έφηβος κοιτάζει τη σκηνοθετημένη ευτυχία των άλλων και αναρωτιέται τι πάει στραβά στη δική του ζωή.
Δεν γνωρίζει ότι πίσω από το τέλειο χαμόγελο μπορεί να υπάρχει ένα ολόκληρο συνεργείο, πίσω από το πολυτελές ταξίδι μια διαφημιστική συμφωνία και πίσω από την «αυθόρμητη» ανάρτηση ένα οργανωμένο εμπορικό σχέδιο.
Η πραγματικότητα δεν έχει φίλτρο, η δυστυχία δεν έχει χορηγό και η κατάθλιψη δεν θεραπεύεται με κωδικό έκπτωσης!
Και το ερώτημα δεν είναι πια «ποιος είμαι;», αλλά «πόσοι με βλέπουν;».
Ο σύγχρονος καθρέφτης δεν σου λέει αν είσαι άνθρωπος. Σου λέει πόσοι πάτησαν καρδούλα. Κι αν δεν πάτησαν αρκετοί, ίσως πρέπει να αλλάξεις πρόσωπο, σώμα, γνώμη ή ακόμη και χαρακτήρα. Αρκεί να μη χαλάσει η αλληλεπίδραση!
Και μέσα σε αυτή την κοινωνία της μαζικής ανασφάλειας, όλοι θέλουν να γίνουν ψυχολόγοι. Όχι απαραίτητα επειδή αγαπούν την επιστήμη, αλλά επειδή η ανθρώπινη ψυχή έχει εξελιχθεί σε μια τεράστια αγορά.
Τρία βίντεο αυτογνωσίας, δύο ατάκες περί τοξικών ανθρώπων και μία κάμερα. Έτοιμη η διάγνωση: «Αν σου έκανε αυτό, είναι νάρκισσος!».
Η επιστήμη απαιτεί σπουδές, μεθοδολογία και ευθύνη. Το TikTok απαιτεί σαράντα δευτερόλεπτα, δραματική μουσική και μια βεβαιότητα που θα έκανε ακόμη και τον Φρόιντ να ζητήσει δεύτερη γνώμη.
Η διάγνωση βγήκε, η επιστήμη αγνοείται και ο αλγόριθμος εισπράττει!
ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΟΥ 20ού ΑΙΩΝΑ ΚΑΙ Ο ΜΑΘΗΤΗΣ ΤΟΥ ΑΥΡΙΟ
Ας περάσουμε τώρα στο εκπαιδευτικό μας θαύμα.
Τα αποτελέσματα της διεθνούς έρευνας PISA 2022 του ΟΟΣΑ αποτυπώνουν μια ανησυχητική εικόνα για τις επιδόσεις των Ελλήνων μαθητών.
Στην αναγνωστική κατανόηση, μόλις το 62% των Ελλήνων μαθητών ηλικίας 15 ετών έφτασε τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο επάρκειας, έναντι 74% στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Στα μαθηματικά, το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 53%, έναντι 69%. Στη δημιουργική σκέψη, η Ελλάδα συγκέντρωσε 27 βαθμούς στους 60, όταν ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ ήταν 33.
OECD+1
Τα στοιχεία αυτά δεν σημαίνουν ότι τα παιδιά μας είναι λιγότερο έξυπνα. Σημαίνουν ότι το εκπαιδευτικό σύστημα δεν καταφέρνει να εξασφαλίσει σε όλους τις βασικές δεξιότητες που χρειάζονται για να κατανοούν, να αξιολογούν πληροφορίες και να σκέφτονται αυτόνομα.
Κι εμείς τι κάνουμε; Εξετάσεις, αποστήθιση, φροντιστήρια, πτυχία και ξανά από την αρχή. Ένα εκπαιδευτικό σύστημα που πολλές φορές μετράει πόσα θυμάται ο μαθητής και όχι πόσα πραγματικά καταλαβαίνει.
Μπορεί να αποστηθίζει ολόκληρα κεφάλαια, αλλά να μην ξεχωρίζει μια είδηση από μια διαφήμιση. Να γράφει άριστα στην έκθεση, αλλά να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ένα ψέμα όταν αυτό συνοδεύεται από χιλιάδες κοινοποιήσεις.
Και μετά απορούμε γιατί ο μαθητής που έμαθε να αναπαράγει τις απαντήσεις του βιβλίου αναπαράγει αύριο τα συνθήματα του πολιτικού, τις απόψεις του influencer και τα συμπεράσματα της τεχνητής νοημοσύνης.
Το σχολείο τού μαθαίνει να βρίσκει τη σωστή απάντηση. Η ζωή, όμως, απαιτεί να ξέρει πρώτα να κάνει τη σωστή ερώτηση!
Βεβαίως, υπάρχουν λαμπρά παιδιά και εκπαιδευτικοί που κρατούν όρθια την παιδεία με προσωπικό αγώνα, συχνά κάτω από δύσκολες συνθήκες. Γι’ αυτό ακριβώς η ευθύνη δεν μπορεί να φορτώνεται στους μαθητές ούτε να εξαντλείται σε ακόμη μία υπουργική εξαγγελία.
Γιατί κάθε φορά που αποτυγχάνει το σχολείο, το κράτος ανακοινώνει μεταρρύθμιση, η μεταρρύθμιση αποκτά επιτροπή, η επιτροπή συντάσσει πόρισμα και το πόρισμα καταλήγει στο συρτάρι.
Η ελληνική παιδεία έχει γνωρίσει τόσες μεταρρυθμίσεις, που αν οι μεταρρυθμίσεις μορφώνονταν από μόνες τους, θα είχαμε ήδη βγάλει τρεις γενιές Αϊνστάιν!
Ο ΝΕΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Η ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ!
Στις καθηγητικές έδρες της σύγχρονης κοινωνίας έχουν εγκατασταθεί η διαφήμιση, η προπαγάνδα και η βιομηχανία της προσοχής. Δίπλα τους κάθεται και η τεχνητή νοημοσύνη, ένα εργαλείο με τεράστιες δυνατότητες, αρκεί να μη μετατραπεί σε υποκατάστατο της ανθρώπινης σκέψης.
Κάποτε ο μαθητής αναζητούσε την απάντηση στο βιβλίο. Τώρα μπορεί να ζητήσει από τη μηχανή να του γράψει την εργασία, να λύσει την άσκηση και να του ετοιμάσει ακόμη και τα επιχειρήματα για μια άποψη που δεν έχει προλάβει να σχηματίσει!
Και κάπως έτσι, η εργασία ολοκληρώνεται, ο βαθμός καταχωρίζεται και η γνώση παραμένει αγνοούμενη.
Δεν φταίει η τεχνολογία. Φταίει η χρήση της όταν το εργαλείο σκέφτεται αντί για εμάς και εμείς το βαφτίζουμε πρόοδο.
Το σχολείο θα έπρεπε να μαθαίνει στα παιδιά να αναγνωρίζουν τη χειραγώγηση, να διαφωνούν με επιχειρήματα, να συνεργάζονται και να ξεχωρίζουν την ελευθερία από την ασυδοσία. Αντί γι’ αυτό, συχνά τα προετοιμάζει για την επόμενη εξέταση και ύστερα τα παραδίδει στην αγορά, όπου αναλαμβάνουν την υπόλοιπη εκπαίδευση οι διαφημίσεις και οι αλγόριθμοι.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει απαντήσεις. Δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι ο άνθρωπος που τις διαβάζει έχει μάθει να σκέφτεται!
ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΘΕΛΕΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΕΣ. Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΠΟΛΙΤΕΣ!
Η αγορά δεν έχει πρόβλημα με τον νέο που σκέφτεται, αρκεί να σκέφτεται τι θα αγοράσει. Δεν ενοχλείται από εκείνον που έχει άποψη, αρκεί η άποψή του να χωράει σε ένα βίντεο και να μην ενοχλεί τον χορηγό.
Ο νέος, όμως, που αναρωτιέται γιατί η επιτυχία μετριέται μόνο με χρήματα, προβολή και κοινωνική θέση, μπορεί να αμφισβητήσει ολόκληρο το μοντέλο.
Δεν χρειάζεται να φανταζόμαστε κάποια παντοδύναμη συνωμοσία. Αρκεί να παρατηρήσουμε πώς οι εμπορικές πλατφόρμες, οι κοινωνικές ανισότητες και οι εκπαιδευτικές αδυναμίες ενισχύουν την εξάρτηση από την εξωτερική επιβεβαίωση.
Ο πολίτης γίνεται καταναλωτής, η γνώση εμπόρευμα και η αυτοεκτίμηση συνδρομητική υπηρεσία.
Κι αν κάποτε ο άνθρωπος πάλευε για να αποκτήσει ελεύθερη σκέψη, σήμερα παλεύει να αποκτήσει λίγο ελεύθερο χρόνο ανάμεσα σε δύο διαφημίσεις!
ΕΚ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΡΞΑΣΘΑΙ — ΑΛΛΙΩΣ ΤΕΤΕΛΕΣΤΑΙ!
Στον Πλούταρχο αποδίδεται η γνωστή εικόνα του νου ως φωτιάς που πρέπει να ανάψει και όχι ως δοχείου που πρέπει απλώς να γεμίσει.
Αυτό είναι το ζητούμενο: όχι να φορτώνουμε τα παιδιά με πληροφορίες, αλλά να τους μαθαίνουμε να σκέφτονται. Να διαβάζουν, να αμφισβητούν, να δημιουργούν, να σέβονται και να μην παραδίδουν το μυαλό τους στον πρώτο που τους υπόσχεται εύκολη επιτυχία.
Δεν χρειάζεται να απαγορεύσουμε τα κινητά, τα κοινωνικά δίκτυα ή την τεχνητή νοημοσύνη. Χρειάζεται να μάθουμε στα παιδιά να τα χρησιμοποιούν χωρίς να γίνονται εξαρτήματα των μηχανών τους.
Και αν ένα παιδί ονειρεύεται να γίνει influencer, ας μην του απαγορεύσουμε το όνειρο. Ας του μάθουμε να αναρωτιέται τι θέλει να επηρεάσει — και ποιος επηρεάζει το ίδιο.
Γιατί το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ότι τα παιδιά θέλουν να γίνουν διάσημα.
Είναι ότι κινδυνεύουν να μεγαλώσουν σε έναν κόσμο όπου όλοι θέλουν να τους βλέπουν, αλλά κανείς δεν φροντίζει να τους μάθει να βλέπουν!
Και ας κλείσουμε με την πιο σκληρή διαπίστωση.
Μπορούμε να έχουμε την ταχύτερη σύνδεση στο διαδίκτυο, την εξυπνότερη τεχνητή νοημοσύνη και εκατομμύρια ψηφιακούς δημιουργούς. Αν, όμως, δεν έχουμε ανθρώπους που μπορούν να διαβάζουν, να κρίνουν και να αμφισβητούν, τότε η τεχνολογική μας πρόοδος θα είναι ένα λαμπερό περιτύλιγμα γύρω από ένα επικίνδυνα άδειο κουτί.
Εκ παιδείας άρξασθαι, λοιπόν. Γιατί η αμορφωσιά δεν είναι απλώς προσωπικό μειονέκτημα. Είναι χρυσή ευκαιρία για όποιον θέλει να κυβερνά ανθρώπους που δεν ρωτούν, δεν αμφισβητούν και δεν καταλαβαίνουν!
Και τότε, αγαπητοί αναγνώστες, θα έχουμε πετύχει το αδιανόητο: μια κοινωνία με εκατομμύρια συνδεδεμένους χρήστες και πολίτες αποσυνδεδεμένους από την πραγματικότητα.
Πολλά likes, λίγη γνώση, μηδέν αντίσταση. Το τέλειο επιχειρηματικό μοντέλο — και η τέλεια συνταγή για την παρακμή!
